Бер көндө Рониттың (ысын исеме түгел) ашҡаҙаны ауырта башлай, тын ҡыҫыла, арый, табипҡа ҡан анализы алырға мөрәжәғәт итә. Әммә тәүлек эсендә бөйөрҙәре ныҡ эшләмәй башлау сәбәпле дауаханаға диализға ебәрерҙәр тип бер ҡасан да уйламаған.
Ул, әлбиттә, былар барыһы ла бер көн элек сәстәрен турайтыуҙан килеп сыға тип уйламаған да.
Ронит кеүек үк, Израилдә лә 26 ҡатын-ҡыҙ (уртаса айына берәү) сәстәрен турайтыу процедураларын үткәндән һуң бөйөрҙәренең ҡаты етешһеҙлеге менән дауаханаға эләгә.
Был ҡатындар араһында үҙҙәре генә һауыға алғандар ҙа бар кеүек. Әммә башҡалары диализ ярҙамында дауаланыуҙы талап итә.
Ҡайһы берәүҙәр, Израилдә йыл һайын сәстәрен турайтҡан меңәрләгән ҡатын-ҡыҙ араһында “26-һында ғына” бөйөр етешһеҙлеге барлыҡҡа килә, тип әйтер ине. Бөйөр етешһеҙлеге (иллюстратив). (Сығанаҡ: Викимедиа)
Яуап итеп, диализ талап иткән бөйөр етешһеҙлегенең бик етди һәм ғүмер өсөн хәүефле булыуын билдәләнем.
Пациенттар һеҙгә әйтер, улар бер кемгә лә медицина йәрәхәттәрен теләмәй. Был ябай косметик процедура өсөн бер кемгә лә түләргә тейеш булмаған хаҡ.
2000 йылдарҙа составында формальдегид булған сәс турайтҡыстарҙан барлыҡҡа килгән симптомдар тураһында хәбәрҙәр тәүге тапҡыр барлыҡҡа килә башлай. Был башлыса парикмахерҙың турайтыу процесында төтөн һулауына бәйле.
Был билдәләргә күҙҙәрҙең ҡысыуы, тын алыу проблемалары, биттә ҡан ҡойош, тын ҡыҫылыу, үпкә шешеүе инә.
Әммә хәҙерге сәстәрҙе турайтыу ысулдарында формальдегид булмаһа ла, уларҙа башҡа нәмә бар: глиоксил кислотаһы.
Был кислота ҡан тамырҙарына бай баш тиреһе аша үҙләштерелә. Ҡанға ингәс, глиоксил кислотаһы щелочь кислотаһына һәм кальций оксалатына тарҡала, улар яңынан ҡанға инә һәм ахыр сиктә бөйөр аша һейҙек өлөшө булып организмдан сыға.
Был үҙе үк аномаль түгел, бөтә кешеләр ҙә был процесты ниндәйҙер дәрәжәлә үтә һәм ул, ғәҙәттә, зыянһыҙ. Әммә глиоксил кислотаһының үтә юғары дозаларында ҡатнашҡанда щавелива ацидозы барлыҡҡа килергә мөмкин, был бөйөр етешһеҙлегенә килтерә.
Сәстәрен турайтҡандан һуң бөйөр етешһеҙлеге барлыҡҡа килгән ҡатын-ҡыҙҙарҙа бөйөр биопсияһы ваҡытында бөйөр күҙәнәктәрендә кальций оксалат ятҡылыҡтары табылған.
2021 йылда өс йәшлек ҡыҙ сәс турайтыусы препарат эсеп ҡараған. Тәмләп кенә ҡараны, йотманы, сөнки тәме ярайһы уҡ әсе ине, әммә һөҙөмтәлә ҡыҙ ауыҙына бик аҙ ғына һеңдерҙе. Һөҙөмтәлә үлем түгел, ә диализ талап иткән ҡаты бөйөр етешһеҙлеге генә барлыҡҡа килгән.
Был ваҡиғанан һуң Һаулыҡ һаҡлау министрлығы составында глиоксил кислотаһы булған һәм рН-ы 4-тән түбәнерәк булған бөтә сәс турайтыу препараттарына лицензия биреүҙе тыйҙы.
Әммә тағы бер проблема – сәс турайтыу препараттарының этикеткаларындағы мәғлүмәттәр һәр ваҡыт ышаныслы һәм тулыһынса намыҫлы булмай. 2010 йылда уҡ Огайо штатында бер продуктҡа формальдегид юҡ тип яҙылған, әммә ысынында унда 8,5 процент формальдегид булған. 2022 йылда Израиль продукты формальдегидһыҙ һәм составында ни бары 2% глиоксил кислотаһы бар тип белдергән, әммә ысынында унда 3082 ppm формальдегид һәм 26,8% глиоксил кислотаһы булған.
Шуныһы ҡыҙыҡ: Мысырҙағы ике осраҡтан тыш, донъя кимәлендәге бөтә осраҡтар ҙа Израилдән килеп сыҡҡан.
Израиль ҡатын-ҡыҙҙарында бауыр алмашыныуы бөтә донъяла булған хәлдәрҙән айырыламы? Израиль ҡатын-ҡыҙҙарының глиоксил кислотаһын тарҡатыусы гендары бер аҙ “ялҡау”мы? Кальций оксалат ятҡылыҡтары менән генетик ауырыу гипероксалурияның таралыуы араһында бәйләнеш бармы? Был пациенттарға 3-сө типтағы гипероксалурия менән ауырыусылар кеүек үк дауалау тәҡдим итә аламы?
Был һорауҙар әле өйрәнелә, уларға яуапты оҙаҡ йылдар белмәйәсәкбеҙ. Шуға тиклем Израилдә бер ҡатын-ҡыҙға ла һаулығын ҡурҡыныс аҫтына ҡуйырға рөхсәт итергә ярамай.
Шулай уҡ, әгәр ҙә сәстәрегеҙҙе турайтырға теләһәгеҙ, баҙарҙа глиоксил кислотаһы булмаған, Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тарафынан лицензияланған башҡа хәүефһеҙерәк продукттар ҙа бар. Был һеҙгә сәстәрегеҙҙе тура, тәндең һаулығын һаҡларға ярҙам итәсәк. Сөнки барыбыҙ ҙа беләбеҙ: ысын матурлыҡ эстән килә.