Ауырыуҙар 3 миллиардҡа яҡын һәм унан күберәк ауырыуҙы юҡ иткәнсе, был ағас сәнәғәтләшкән Американы төҙөргә ярҙам иткән. Уларҙы юғалтҡан данын кире ҡайтарыу өсөн тәбиғәтте ҡосаҡларға, уны төҙәтергә кәрәктер.
1989 йылдың ҡайҙалыр Герберт Дарлингҡа шылтырата: һунарсы уға Нью-Йорктың көнбайышында урынлашҡан Зор үҙәнендә Дарлингтың милкендә бейек америка каштан ағасына осрауы тураһында һөйләй. Дарлинг ҡасандыр каштандың был ерҙәге иң мөһим ағастарҙан һаналғанын белә ине. Ул шулай уҡ үлемесле бәшмәктең быуат ярымдан ашыу был төрҙө юҡ итә яҙғанын да белә ине. Һунарсының тере каштан күреүе тураһындағы хәбәрен ишеткәс, каштандың олоно ике ҡат оҙонлоҡта, биш ҡатлы бинаға барып етә, шикләнә. “Мин ышанмайым, ышанаммы, ул белә, нимә ул,” Дарлинг тип.
Дарлинг ағасты тапҡас, мифик образға ҡараған кеүек булды. Ул: “Был шул тиклем тура һәм идеаль өлгө эшләргә-был шәп булды.” Әммә Дарлинг ағастың үлеп барғанын да күрҙе. 1900 йылдар башынан уға шул уҡ эпидемия ҡағыла, иҫәпләүҙәр буйынса, бындай сирҙәрҙән 3 миллиард һәм унан да күберәк кеше үлә. Был хәҙерге тарихта башлыса ағастарҙы юҡ итеүсе кеше тарафынан таралған тәүге сир. Дарлинг уйланы, әгәр ҙә ул ағасты ҡотҡара алмаһам, исмаһам, орлоҡтарын ҡотҡарыр инем. Бер генә проблема бар: ағас бер нәмә лә эшләмәй, сөнки эргәһендә уны тоҙландырырлыҡ башҡа каштан ағастары юҡ.
Дарлинг — инженер, ул мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн инженер ысулдарын ҡуллана. Киләһе июндә, ағастың йәшел ҡоймаһына асыҡ һары сәскәләр һибелгәс, Дарлинг үҙе өйрәнгән икенсе каштан ағасының ата сәскәләренән алынған атыу порошогы менән атыу боеприпастарын тултырып, төньяҡҡа табан йүнәлде. Сәғәт ярым ваҡыт китте. Ул ағасты ҡуртымға алынған вертолеттан атҡан. (Ул экстравагантлыҡҡа мөмкинлек биргән уңышлы төҙөлөш компанияһы менән идара итә.) Был тырышлыҡ уңышһыҙлыҡҡа осрай. Киләһе йылда Дарлинг тағы ла тырышып ҡарай. Был юлы ул улы менән ҡалҡыулыҡ башындағы каштандарға ҡоролма һөйрәп алып, ике аҙнанан ашыу ваҡыт эсендә 80 фут бейеклектәге майҙансыҡ төҙөй. Ҡәҙерлем ҡоймаға менеп, икенсе каштан ағасындағы ҡорт һымаҡ сәскәләр менән сәскәләрҙе һыпырҙы.
Шул көҙҙә Дарлинг ағасы ботаҡтарынан йәшел сәнскеләр менән ҡапланған бурлыҡтар сыҡты. Был сәнскеләр шул тиклем ҡалын һәм үткер булған, уларҙы кактус тип яңылыш аңларға мөмкин. Уңыш юғары түгел, 100-гә яҡын йөҙөм бар, әммә Дарлинг бер аҙ ултыртҡан һәм өмөт нығытҡан. Ул дуҫы менән шулай уҡ Нью-Йорк дәүләт университетының Сиракузалағы экология һәм урман хужалығы мәктәбенең ике ағас генетиктары Чарльз Мейнард һәм Уильям Пауэлл менән бәйләнешкә инә (Чак һәм Билл вафат була). Яңыраҡ улар унда аҙ бюджетлы каштан тикшеренеу проектын башлаған. Дарлинг уларға каштан биреп, ғалимдарҙан уларҙы ҡулланып алып ҡайтырға мөмкинме, тип һорай. Дарлинг: “Был ҙур эш кеүек”, – тигән. «Бөтә көнсығыш АҠШ». Әммә бер нисә йылдан үҙенең ағасы үлә.
Европалылар Төньяҡ Америкала төпләнә башлағандан бирле ҡитғаның урмандары тураһындағы хикәйә күп осраҡта юғалтыу булып ҡала. Әммә, Дарлинг тәҡдиме хәҙер күптәр тарафынан иң перспективалы мөмкинлектәрҙең береһе булып тора, тип иҫәпләнә башлай ҡабаттан ҡарау тарихы – быйыл йыл башында, Темплтон Бөтә донъя хәйриә фонды ҡуйҙы Мейнард һәм Пауэлл Проект грант күпселек уның тарихы, һәм был тырышлыҡ һүтеп алыу мөмкинлеге булды, бәләкәй масштаблы операция, был миллион долларҙан ашыу сығымдар. Был университетҡа тапшырылған иң ҙур берҙән-бер бүләк булды. Генетиктар тикшеренеүҙәре экологтарҙы перспективаға яңы һәм ҡайһы саҡта уңайһыҙ рәүештә ҡарарға мәжбүр итә, тәбиғи донъяны төҙөкләндереүҙең мотлаҡ рәүештә бөтөн Эдем баҡсаһына ҡайтыу тигәнде аңлатмай. Дөрөҫөрәге, беҙ үҙ өҫтөбөҙгә алған ролде үҙ өҫтөбөҙгә алыуҙы аңлатырға мөмкин: бөтә нәмәнең, шул иҫәптән тәбиғәттең дә инженеры.
Каштан япраҡтары оҙон һәм тешле, япраҡтың үҙәк тамырына арҡаға арҡаға тоташтырылған ике бәләкәй йәшел пила лезвиеһына оҡшаған. Бер осонда ике япраҡ һабаҡҡа тоташҡан. Икенсе осонда улар осло ос барлыҡҡа килтерә, ул йыш ҡына янға бөгөлә. Был көтөлмәгән форма урмандағы тын йәшел һәм ҡом өйөмдәрен ҡырҡып үтә, ә походтарҙа йөрөүселәрҙең ышанғыһыҙ хыялдары кешеләрҙең иғтибарын уята, ҡасандыр күп ҡөҙрәтле ағастар үҫкән урман аша сәйәхәт итеүҙәрен хәтерләтә.
Әҙәбиәт һәм хәтер аша ғына беҙ был ағастарҙы тулыһынса аңлай алабыҙ. Бер ваҡыт Америка каштан коллабораторы фондының башҡарма директоры Люсиль Гриффин яҙғанса, унда каштандарҙы шул тиклем бай күрерһегеҙ, яҙ көнө ағастағы ҡаймаҡлы, һыҙыҡлы сәскәләр “күбекле тулҡындар ҡалҡыулыҡтан тәгәрәгән кеүек”, олатай хәтирәләренә килтерә. Көҙөн ағас тағы ла шартлаясаҡ, был юлы сәнскеле ҡойроҡтар татлылыҡты ҡаплап торасаҡ. “Каштан өлгөргәс, ҡышҡыһын ярты ҡоймаҡ өйөп ҡуйҙым”, – тип яҙа “Уолден”да йәнле Торо. “Шул миҙгелдә, шул ваҡытта Линкольндағы бөтмәҫ-төкәнмәҫ каштан урманында йөрөү бик мауыҡтырғыс ине”.
Каштан бик ышаныслы. Бер нисә йыл эсендә генә йөҙөм ташлаған имән ағастарынан айырмалы рәүештә, каштан ағастары көҙ һайын күпләп йөҙөм культуралары бирә. Каштан да еңел үҙләштерелә: ҡабығын әрсеп, сей килеш ашарға мөмкин. (Дабиль матдәләргә бай йөҙөм ҡулланып ҡарағыҙ-йәки эшләмәйем.) Барыһы ла каштан ашай: кейек, ҡырмыҫҡа, айыу, ҡош, кеше. Игенселәр сусҡаларын ебәреп, урманда һимерә. Раштыуа ваҡытында тауҙарҙан ҡалаға каштан тулы поездар тәгәрәп йөрөгән. Эйе, уларҙы, ысынлап та, усаҡ яндырған. «Ҡайһы бер райондарҙа фермерҙар каштан һатыуҙан башҡа бөтә ауыл хужалығы продукцияһына ҡарағанда күберәк килем ала, тиҙәр», — ти һуңыраҡ Мейнард һәм Пауэлл эшләгән мәктәптең беренсе деканы Уильям Л. 1915 йылда яҙылған.Күбеһе урманда үҫкән халыҡ ағасы.
Ул шулай уҡ аҙыҡ-түлек менән генә сикләнмәй. Каштан ағастары 120 ҡатҡа тиклем күтәрелә ала, ә тәүге 50 ҡатты ботаҡтар ҙа, төйөндәр ҙә боҙмай. Был ағас ҡырҡыусыларҙың хыялы. Иң матур ҙа, иң ныҡ ағас та булмаһа ла, бик тиҙ үҫә, бигерәк тә ҡырҡҡандан һуң яңынан шытып сыҡҡанда, серемәгәндә. Тимер юл бәйләнештәренең һәм телефон бағаналары ныҡлығы эстетиканан үтеп киткәнлектән, Каштан сәнәғәтләшкән Американы төҙөргә ярҙам итә. Каштандан эшләнгән меңәрләгән аҙбарҙар, каюталар, сиркәүҙәр әле лә тора; 1915 йылда бер автор был АҠШ-та иң күп ҡырҡылған ағас төрө тип баһалай.
Көнсығыштың күпселек өлөшөндә-ағастар Миссисипи штатынан Мэн штатына тиклем, ә Атлантика ярынан Миссисипи йылғаһына тиклем йәшәй-каштандар ҙа уларҙан һанала. Әммә Аппалачи тауҙарында ул ҙур ағас булған. Был тауҙарҙа миллиардлаған каштан йәшәй.
Fusarium wilt тәүге тапҡыр күп американдар өсөн ҡапҡа булған Нью-Йоркта барлыҡҡа килгәне урынлы. 1904 йылда Бронкс зоопаркында юғалыу хәүефе янаған каштан ағасы ҡабығында сәйер инфекция табыла. Тикшеренүселәр тиҙ арала бактериаль ҡоротҡос сирҙе тыуҙырған бәшмәктең (һуңыраҡ Cryphonectria parasitica тип атала) импортланған япон ағастарына 1876 йылда уҡ килеп етеүен асыҡлай.
Тиҙҙән бер нисә штатта кешеләр ағастар үлеп барыуы тураһында хәбәр итә. 1906 йылда Нью-Йорк ботаника баҡсаһы микологы Уильям А. Мюрьель был бәшмәктең каштан ағасы ҡабығында һарғылт көрән төҫтәге ҡыуыҡса инфекцияһы барлыҡҡа килтереүҙе, ахыр сиктә уның олон тирәһен таҙа итеүен билдәләне. Ҡабыҡ аҫтындағы ҡабыҡ һауыттарында туҡлыҡлы матдәләр һәм һыу өҫкә-аҫҡа аға алмағас, үлем йөҙөгө өҫтөндәге бөтә нәмә үлә.
Ҡайһы бер кешеләр күҙ алдына килтерә алмай-йәки башҡалар күҙ алдына килтерергә теләмәй-урмандан юғалған ағас. 1911 йылда Пенсильвания штатындағы балалар баҡсаһы компанияһы «Собер Парагон» каштан фермаһы был сирҙең «ҡурҡыу ғына түгел» тип иҫәпләй. Яуапһыҙ журналистарҙың оҙаҡ йылдар йәшәүе. 1913 йылда ферма ябыла. Ике йыл элек Пенсильвания штатында каштан ауырыуҙары буйынса комитет йыйыла, 275 мең АҠШ доллары (ул ваҡытта был ҙур сумма) сарыф итергә хоҡуҡ бирә һәм был ауыртыуға ҡаршы көрәш саралары күрергә вәкәләттәр пакеты тураһында иғлан ителә, шул иҫәптән шәхси ағастарҙы юҡ итеү хоҡуғы. Патологтар янғынды иҫкәрткән эффект тыуҙырыу өсөн төп инфекцияның алғы өлөшөнән бер нисә саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан бөтә каштан ағастарын ҡырҡырға кәңәш итә. Тик баҡтиһәң, был бәшмәк зарарланмаған ағастарға һикерә ала, ә уның спораларын ел, ҡоштар, бөжәктәр, кешеләр зарарлай. Пландан баш тарттылар.
1940 йылға ҙур каштандар ҙа тиерлек зарарланмай. Бөгөн миллиардлаған долларлыҡ ҡиммәтте юҡҡа сығарҙылар. Фузариоз ҡороуы тупраҡта йәшәй алмағанлыҡтан, каштан тамырҙары шытып сығыуын дауам итә, уларҙан 400 миллиондан ашыуы һаман да урманда ҡала. Әммә Fusarium wilt үҙенең хужаһына ҙур зыян килтермәйенсә, үҙе йәшәгән имән ағасында һыуһаҡлағыс таба. Шунан тиҙ генә яңы каштан бөрөләренә тарала һәм уларҙы, ғәҙәттә, сәскә атыу стадияһына еткәнсе күптән алда, кире ергә ҡаға.
Ағас сәнәғәте альтернатива тапҡан: имән, ҡарағай, грецкий орехы һәм көл. Каштан ағастарына таянған тағы бер ҙур тармаҡ, тире эшкәртеү синтетик тире матдәләренә күсте. Күп кенә ярлы фермерҙар өсөн алмаштырырға бер нәмә лә юҡ: башҡа бер ниндәй ҙә тыуған ағас фермерҙарҙы һәм уларҙағы малдарҙы бушлай, ышаныслы һәм мул калория һәм аҡһым менән тәьмин итмәй. Каштан ҡоротҡостары Аппалачи халҡының үҙ-үҙен тәьмин итеү ауыл хужалығының ғәҙәти практикаһын туҡтата, тип әйтергә мөмкин, был районда йәшәүселәрҙе асыҡ һайлауға мәжбүр итә: күмер шахтаһына инергә йәки ситкә күсергә. Тарихсы Дональд Дэвис 2005 йылда былай тип яҙған: «Каштан үлеме арҡаһында бөтә донъя үле, Аппалачи тауҙарында дүрт быуаттан ашыу йәшәгән йәшәү йолалары бөтөрөлә».
Пауэлл Аппалачи һәм каштандарҙан алыҫ үҫкән. Атаһы һауа көстәрендә хеҙмәт итә һәм ғаиләһенә күсә: Индиана, Флорида, Германия һәм Мэриленд штатының көнсығыш ярына. Карьераһын Нью-Йоркта үткәрһә лә, уның сығыштарында Урта Көнбайыштың асыҡлығы һәм Көньяҡтың нескә, әммә һиҙелерлек ҡаршылыҡтары һаҡлана. Уның ябай әҙәбе һәм ябай тегеү стиле бер-береһен тулыландыра, джинсы кейемдәре менән ҡапыл бөтмәҫ-төкәнмәҫ плед рубашка әйләнеше менән айырылып тора. Уның яратҡан интерьер һүҙе – “вау”.
Пауэлл генетика профессоры уға генетик яҡтан үҙгәртелгән үҫемлектәргә нигеҙләнгән, үҙ бөжәктәрҙе һәм ауырыуҙарҙы иҫкәртергә мөмкинлек биргән яңы, йәшел ауыл хужалығына өмөт вәғәҙә иткәнсе, ветеринар булырға уйлай. “Вау, үҙеңде ҡоротҡостарҙан һаҡлай алырлыҡ үҫемлектәр эшләү яҡшы түгел, ә уларға бер ниндәй ҙә пестицидтар һибергә кәрәкмәйме?” — тип белдерҙе Пауэлл. “Әлбиттә, ҡалған донъя ла шул уҡ фекерҙе үтәмәй”.
1983 йылда Юта штаты университеты аспирантураһына килгәс, Пауэлл ҡаршы килмәй. Әммә осраҡлы рәүештә биолог лабораторияһына эшкә урынлаша, ә ул ҡоротҡос бәшмәкте көсһөҙләндерә алған вирус өҫтөндә эшләй. Улар был вирусты ҡулланырға тырышыуҙары айырыуса яҡшы килеп сыҡманы: ул ағастан ағасҡа үҙенән-үҙе таралманы, шуға күрә уны тиҫтәләгән айырым бәшмәк төрҙәренә яраҡлаштырырға тура килде. Шуға ҡарамаҫтан, Пауэлл ҙур ағастың ҡолауы тураһындағы тарих менән мауыға һәм кеше тарафынан тыуҙырылған фажиғәле хаталар килеп сығыу өсөн фәнни хәл итеү юлын бирә. Ул: “Донъя буйлап хәрәкәт иткән тауарҙарыбыҙ менән насар идара итеү арҡаһында осраҡлы рәүештә сир тыуҙырыусыларҙы индерҙек”, – тигән. “Мин уйланым: Вау, был ҡыҙыҡ. Уны кире ҡайтарыу мөмкинлеге бар”.
Пауэлл юғалтыуҙарҙы бөтөрөү өсөн тәүге тырышлыҡ түгел. Америка каштандарының уңышһыҙлыҡҡа мәхрүм булыуы асыҡланғандан һуң, USDA был төрҙөң америка каштандарын алмаштыра алыуын аңлау өсөн ҡытай каштан ағастарын ултыртырға тырышҡан, был ҡороғанға нығыраҡ тотороҡло. Әммә каштан күберәк тышҡа үҫә, емеш ағастарына ҡарағанда емеш ағастарына оҡшаған. Уларҙы урманда имән ағастары һәм башҡа Америка гиганттары карлик итеп ҡалдырған. Уларҙың үҫеше тығыла, йәки улар ябай ғына үлә. Ғалимдар шулай уҡ АҠШ һәм Ҡытай каштандарын бергә үрсетергә тырышҡан, икеһенең дә ыңғай үҙенсәлектәренә эйә ағас сығарырға өмөтләнгән. Хөкүмәттең тырышлығы уңышһыҙлыҡҡа осрай һәм ташлана.
Пауэлл ахыр сиктә Нью-Йорк дәүләт университетының экология һәм урман хужалығы мәктәбендә эшләй, унда лабораторияла ағастар ултыртҡан генетик Чак Мейнард менән таныша. Бер нисә йыл элек кенә ғалимдар генетик яҡтан үҙгәртелгән үҫемлек туҡымаһының тәүгеһен булдырған, унда тәмәкегә антибиотикҡа ҡаршы тороусанлыҡты техник күрһәтеү өсөн ген өҫтәгән, ә коммерция маҡсатында түгел. Мейнард (Мейнард) яңы технологиялар менән шөғөлләнә башлай, шул уҡ ваҡытта уның менән бәйле файҙалы технологиялар эҙләй. Ул ваҡытта Дарлингтың бер нисә орлоғо һәм һынауы була: Америка каштандарын ремонтлау.
Меңәр йыллыҡ традицион үҫемлекселек практикаһында фермерҙар (һәм һуңғы ғалимдар) теләк һыҙаттары булған сорттарҙы ҡатнаштырған. Артабан, гендар тәбиғи рәүештә бергә ҡатнаштырыла, һәм кешеләр юғары сифатлы өсөн перспективалы ҡатнашмалар һайлай-ҙурыраҡ, тәмлерәк емеш-еләк йәки ауырыуҙарға ҡаршы тороусанлыҡ. Ғәҙәттә, продукцияны етештереү өсөн бер нисә быуын кәрәк. Был процесс яй һәм бер аҙ буталсыҡ. Дарлинг был ысул менән уның ҡырағай тәбиғәте кеүек яҡшы ағас үҫтерерме икән, тип уйлай. Ул миңә: «Минеңсә, беҙ яҡшыраҡ эшләй алабыҙ», — тине.
Генетик инженерия ҙурыраҡ контроль тигәнде аңлата: аныҡ ген туған булмаған төрҙән килһә лә, уны аныҡ маҡсатта һайлап алып, икенсе организмдың геномына индерергә мөмкин. (Төрлө төрҙәрҙән гендар булған организмдар «генетик яҡтан үҙгәртелә». Һуңғы ваҡытта ғалимдар маҡсатлы организмдар геномын туранан-тура мөхәррирләү алымдарын эшләгән.) Был технология бығаса булмаған теүәллек һәм тиҙлек вәғәҙә итә. Пауэлл фекеренсә, был америка каштандары өсөн бик ҡулай кеүек, уларҙы ул “камил тиерлек ағастар” тип атай-көслө, бейек, аҙыҡ сығанаҡтарына бай, бик аныҡ төҙәтеү генә талап итә: бактериаль ҡоротҡосҡа ҡаршы тороусанлыҡ.
Ҡәҙерлем риза. Ул: “Беҙҙең эштә инженерҙар булырға тейеш”, – тигән. – Төҙөлөштән алып төҙөлөшкә тиклем был автоматлаштырыу төрө генә”.
Пауэлл һәм Мейнард баһалауынса, ҡаршылыҡ биргән гендарҙы табыу, уларҙы каштан геномына өҫтәү технологияһын эшләү һәм һуңынан үҫтерер өсөн ун йыл кәрәк булыуы ихтимал. “Беҙ фаразлайбыҙ ғына”, – ти Пауэлл. "Бер кемдең дә бәшмәккә ҡаршы тороусанлыҡ биргән гендары юҡ. Беҙ, ысынлап та, буш урындан башланыҡ".
Дарлинг 1980 йылдар башында ойошторолған коммерцияға ҡарамаған ойошма «Америка каштан фонды»нан ярҙам эҙләй. Уның етәксеһе уға, нигеҙҙә, юғалыуын әйткән. Улар гибридизацияға тоғро ҡала һәм экологтарҙан ҡаршылыҡ тыуҙырған ген инженерияһына ҡарата уяу булып ҡала. Шуға күрә Дарлинг ген инженерияһы эшен финанслау өсөн үҙенең коммерцияға ҡарамаған ойошмаһын булдыра. Пауэлл ойошманың Мейнард һәм Пауэллға 30 мең долларлыҡ тәүге чек яҙғанын белдерҙе. (1990 йылда милли ойошма реформалар үткәрә һәм Дарлингтың сецессионист төркөмөн үҙенең беренсе дәүләт бүлеге итеп ҡабул итә, әммә ҡайһы бер ағзалары һаман да ген инженерияһына шикләнеп ҡарай йәки тулыһынса дошманлыҡ күрһәтә).
Мейнард менән Пауэлл эштә. Шунда уҡ тиерлек уларҙы иҫәпләгән расписание ысынбарлыҡҡа тап килмәүе асыҡланды. Беренсе ҡаршылыҡ – лабораторияла каштан үҫтереүҙе асыҡлау. Мейнард каштан япраҡтарын һәм үҫеш гормонын түңәрәк һөҙәк пластик петрий һауытында ҡатыштырып ҡарай, был ысул тирәк үҫтерер өсөн ҡулланыла. Баҡтиһәң, был ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Яңы ағастар махсуслаштырылған күҙәнәктәрҙән тамырҙар һәм үҫентеләр үҫтермәйәсәк. Мейнард: “Мин каштан ағастарын үлтереүҙең донъя лидеры”, – тигән. Джорджия университеты ғилми хеҙмәткәре Скотт Меркл (Скотт Меркл), ниһайәт, Мейнардты үҫеш этабында эмбриондарҙағы тоҙланыуҙан киләһе үҫемлек каштандарына нисек үтергә өйрәтә.
Дөрөҫ ген табыу-Пауэлл эше-шулай уҡ ауыр булып сыҡты. Ул бер нисә йыл баҡа гендарына нигеҙләнгән бактерияға ҡаршы берләшмәне тикшерә, әммә йәмәғәтселек баҡалы ағастарҙы ҡабул итмәүе ихтимал тип борсолоп, был берләшмәнән баш тарта. Ул шулай уҡ каштандарҙа бактериаль ҡоротҡосҡа ҡаршы ген эҙләй, әммә ағасты һаҡлауҙа күп гендар ҡатнашыуын асыҡлай (улар кәмендә алты генды асыҡлай). Шунан, 1997 йылда, бер коллега ғилми кәңәшмәнән ҡайтып, тезис һәм презентация һанап сыға. Пауэлл «Трансген үҫемлектәрҙә оксалат оксидазаһының экспрессияһы оксалат һәм оксалат етештереүсе бәшмәктәргә ҡаршы тороусанлыҡты тәьмин итә» тигән исемде билдәләй. Вирустарҙы тикшергәндән һуң, Пауэлл ҡороған бәшмәктәрҙең каштан ҡабығын үлтерер өсөн һәм уны еңел үҙләштереү өсөн щавели кислотаһы сығарыуын белгән. Пауэлл аңлай: әгәр каштан үҙенең оксалат оксидазаһын (оксалатты тарҡата алған махсус аҡһым) етештерә алһа, тимәк, ул үҙен яҡлай ала. Ул: “Был минең “Эврика” мәлем булды”, – тигән.
Баҡтиһәң, күп үҫемлектәрҙә оксалат оксидаза етештереү мөмкинлеген биргән ген бар икән. Сығыш яһаған тикшеренүсенән Пауэлл бойҙай вариантын ала. Аспирант Линда Полин Макгуиган гендарҙы каштан эмбриондарына ебәрер өсөн “ген пушкаһы” технологияһын камиллаштырған, уны эмбриондың ДНК-һына индереү мөмкинлегенә өмөтләнгән. Ген ваҡытлыса эмбрионда ҡала, әммә һуңынан юҡҡа сыға. Тикшеренеүселәр был ысулдан баш тартып, күптән башҡа организмдар ДНК-һын ҡырҡып, уларҙың гендарын индереү ысулын эшләгән бактерияға күскән. Тәбиғәттә микроорганизмдар хужаны бактериаль аҙыҡ эшләргә мәжбүр иткән гендар өҫтәй. Генетиктар был бактерияға ғалим теләгән генды индерә алһын өсөн баҫып ингән. МакГуиган каштан эмбриондарына бойҙай гендарын һәм маркер аҡһымдарын ышаныслы өҫтәү һәләтенә эйә була. Аҡһымды микроскоп аҫтында нурландырғанда, аҡһым йәшел яҡтылыҡ сығарасаҡ, был уңышлы индереүҙе күрһәтә. (Команда тиҙ арала маркер аҡһымдар ҡулланыуҙан туҡтаны-бер кем дә теләмәне, ағас, балҡый ала.) Мейнард ысулын атаны “донъяла иң зауыҡлы нәмә.”
Ваҡыт үткән һайын Мейнард һәм Пауэлл каштан йыйыу линияһы төҙөй, хәҙер ул 1960-сы йылдарҙағы кирбестән төҙөлгән мөһабәт урман хужалығы ғилми-тикшеренеу бинаһының бер нисә ҡатына, шулай уҡ осҡонло яңы кампустан ситтәге “Биотехнология тиҙләткесе” объектына тиклем һуҙыла. Процесс тәүҙә генетик яҡтан бер үк күҙәнәктәрҙән шытып сыҡҡан эмбриондарҙы һайлап алыуҙы (лабораторияла эшләнгән эмбриондарҙың күбеһе быны эшләмәй, шуға күрә клондар булдырыу файҙаһыҙ) һәм бойҙай гендарын индереүҙе үҙ эсенә ала. Эмбриональ күҙәнәктәр, агар кеүек үк, һыу үләндәренән сығарылған пудингҡа оҡшаш матдә. Эмбрионды ағасҡа әйләндерер өсөн тикшеренүселәр үҫеш гормоны өҫтәгән. Ҡөҙрәтле люминесцент лампа аҫтындағы кәштәгә йөҙләгән куб формаһындағы бәләкәй генә тамырһыҙ каштан ағастары менән пластик һауыттарҙы урынлаштырырға мөмкин. Ниһайәт, ғалимдар тамырландырыу гормоны ҡулланып, үҙҙәренең тәүге ағастарын тупраҡ тултырылған һауыттарға ултыртҡан һәм температура контролдә тотолған үҫеш камераһына урынлаштырған. Лабораториялағы ағастарҙың асыҡ һауала насар хәлдә булыуы ғәжәп түгел. Шуға күрә тикшеренүселәр уларҙы ҡырағай ағастар менән парлаштырып, баҫыуҙа һынау өсөн ҡатыраҡ, әммә һаман да тотороҡло өлгөләр етештергән.
Ике йәй элек Пауэлл лабораторияһында аспирант Ханна Пилки миңә быны нисек эшләргә икәнен күрһәтте. Бактериаль ҡоротҡос сирҙе тыуҙырыусы бәшмәкте ул бәләкәй генә пластик һауытта үҫтергән. Был ябыҡ формала асыҡ һорғолт төҫтәге патоген яҡшы сирле һәм матур тиерлек күренә. Уның күмәкләп үлем һәм емереклектәр сәбәбе булыуын күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын.
Ерҙәге жираф ергә тубыҡланып, бәләкәй генә үҫентенең биш миллиметрлыҡ өлөшөн билдәләп, скальпель менән өс тапҡыр теүәл ҡырҡып, яраға ҡоротҡос һөрттө. Уларҙы пластик пленка киҫәге менән тығыҙланы. Ул: “Был лента кеүек”, – тигән. Был ҡаршы тороусан булмаған “контроль” ағасы булғанлыҡтан, ул әфлисун инфекцияһының прививка урынынан тиҙ таралыуын һәм ахыр сиктә бәләкәй һабаҡтарҙы уратып алыуын көтә. Ул миңә быға тиклем дауалаған бойҙай гендары булған бер нисә ағасты күрһәтте. Инфекция ярсыҡ менән генә сикләнә, мәҫәлән, бәләкәй ауыҙға яҡын нәҙек әфлисун төҫөндәге ирендәр.
2013 йылда Мейнард һәм Пауэлл «Трансген тикшеренеүҙәр»ҙә уңыштары тураһында иғлан итә: Америка каштан ауырыуы асыҡланғандан һуң 109 йыл үткәс, улар үҙ-үҙен һаҡлаусы кеүек күренгән Ағастар булдыра, хатта уларҙы ҙур дозаларҙа ҡороған бәшмәктәр һөжүм итһә лә. Уларҙы беренсе һәм иң йомарт доноры хөрмәтенә ул 250 мең доллар самаһы аҡса һалған, тикшеренүселәр ағастарға уның исемен ҡушҡан. Был Дарлинг 58 тип атала.
Америка каштан фондының Нью-Йорк бүлеге йыллыҡ йыйылышы 2018 йылдың октябрендә ямғырлы шәмбе көнө Нью-Пальц янындағы тыйнаҡ ҡунаҡханала үтте, унда 50-гә яҡын кеше йыйылды. Был осрашыу өлөшләтә фәнни осрашыу, өлөшләтә каштан алмашыу осрашыуы булды. Бәләкәй генә йыйылыш бүлмәһенең артҡы өлөшөндә ағзалар йөҙөм менән тулы Ziploc сумкаларын алмаштырҙы. Был осрашыуҙа 28 йыл эсендә тәүге тапҡыр Дарлинг йәки Мейнард ҡатнашмай. Һаулыҡ проблемалары икеһен дә ситтә тотто. “Беҙ был эште шул тиклем оҙаҡ башҡарабыҙ, йыл һайын тиерлек үлгәндәр өсөн өндәшмәйбеҙ”, – тине миңә клуб президенты Аллен Николс. Шуға ҡарамаҫтан, кәйеф һаман да оптимистик: генетик үҙгәртелгән ағас йылдар буйы ауыр хәүефһеҙлек һәм һөҙөмтәлелек һынауҙарын үткән.
Бүлек ағзалары Нью-Йорк штатында йәшәгән һәр ҙур каштан ағасының торошо менән ентекле таныштырҙы. Пилки һәм башҡа аспиранттар тоҙлоҡ йыйыу һәм һаҡлау, өй эсендәге яҡтылыҡ аҫтында каштан үҫтереүҙе, ағастар ғүмерен оҙайтыу өсөн тупраҡты ҡоротҡос инфекция менән тултырыу менән таныштырҙы. Кешью күкрәклеләре, күптәре үҙҙәренең ағастарын тоҙландырып, үҙҙәре үҫтереп, йәш ғалимдарға һорауҙар ҡуйҙы.
Боуэлл иҙәнгә ултырҙы, был бүлек өсөн рәсми булмаған форма булып күренгән нәмәне кейҙе: джинсыға тығылған муйынсаҡ рубашка. Уның бер уйлы эҙәрлекләү-утыҙ йыллыҡ карьера тирәләй ойошторолған Герб Дарлинг маҡсат ҡайтарыу каштан-академик ғалимдар араһында һирәк, улар йышыраҡ биш йыллыҡ финанслау циклында тикшеренеүҙе үткәрә, ә һуңынан Өмөтлө һөҙөмтәләр башҡаларға коммерциялаштырыу өсөн тапшырыла. Пауэллдың экология һәм урман хужалығы бүлегендә хеҙмәттәшем Дон Леопольд миңә: «Ул бик иғтибарлы һәм тәртипле», — тине. “Ул пәрҙәләр һала. Ул шул тиклем башҡа нәмәләр менән отвлекаться түгел. Ҡасан тикшеренеүҙәр, ниһайәт, алға китеш яһаны, администраторҙары Нью-Йорк дәүләт университеты (SUNY) уның менән бәйләнешкә инә һәм уның ағасы өсөн патент һорай, шулай итеп, университет унан файҙалана ала, әммә Пауэлл баш тартты. Ул генетик яҡтан үҙгәртелгән ағастар кеүек был serve кешеләр каштан.
Әммә ул уларҙы иҫкәртте: техник ҡаршылыҡтарҙы күпселек осраҡта еңгәндән һуң, генетик яҡтан үҙгәртелгән ағастар хәҙер иң ҙур һынау алдында торорға мөмкин: АҠШ хөкүмәте. Бер нисә аҙна элек Пауэлл АҠШ-тың Ауыл хужалығы министрлығының генетик үҙгәртелгән үҫемлектәрҙе раҫлау өсөн яуаплы хайуандар һәм үҫемлектәр һаулығын тикшергән хеҙмәтенә 3 мең биткә яҡын файл тапшырған. Был агентлыҡтың раҫлау процесын башлай: ғариза ҡарау, йәмәғәтселектең фекерҙәрен һорау, экологик йоғонто тураһында белдереүҙе эшләү, йәмәғәтселектең фекерҙәрен яңынан һорау һәм ҡарар ҡабул итеү. Был эш бер нисә йылға һуҙылыуы ихтимал. Әгәр ҡарар булмаһа, проект туҡтап ҡалыуы ихтимал. (Беренсе йәмәғәт комментарийҙар осоро әлегә асылмаған).
Тикшеренүселәр Аҙыҡ-түлек һәм дарыуҙар идаралығына башҡа ғариза бирергә планлаштыра, ул генетик үҙгәртелгән йөҙөмдөң аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеген тикшерә ала, ә тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы был ағастың экологик йоғонтоһон федераль пестицидтар тураһындағы законға ярашлы тикшерәсәк, был бөтә генетик үҙгәртелгән үҫемлектәр өсөн талап ителә. биологик. “Был фәндән дә ҡатмарлыраҡ!” — тине залдағылар араһынан кемдер.
"Эйе." Пауэлл риза була. "Фән ҡыҙыҡлы. Ул күңелде ҡыра". (Һуңыраҡ ул миңә: “Өс төрлө ведомствоның күҙәтеүе – артыҡлыҡ. Ул, ысынлап та, тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙағы яңылыҡтарҙы үлтерә”, – тине).
Уларҙың ағасы хәүефһеҙ икәнлеген иҫбатлау өсөн Пауэллдың командаһы төрлө һынауҙар үткәргән. Улар бал ҡорттарының тоҙлоғон оксалат оксидазаһы менән туҡландырған. Улар тупраҡта файҙалы бәшмәктәрҙең үҫеүен үлсәгән. Япраҡтарҙы һыуҙа ҡалдырып, уларҙы т. Бер ниндәй ҙә кире йоғонто күренмәне тикшеренеүҙең бер ниндәй ҙә-ысынында, ысынында, генетик үҙгәртелгән рациондың эшмәкәрлеге ҡайһы бер үҙгәртелмәгән ағастар япраҡтарынан яҡшыраҡ. Ғалимдар йөҙөмдө анализлау өсөн Теннесси штатындағы Оак-Ридж милли лабораторияһына һәм башҡа лабораторияларға ебәргән, үҙгәртелмәгән ағастар етештергән йөҙөм менән айырма тапмаған.
Бындай һөҙөмтәләр көйләүселәрҙе тынысландырырға мөмкин. Улар ГМО-ға ҡаршы торған активистарҙы тынысландырмаясаҡ тиерлек. «Монсанто» компанияһының отставкалағы ғалимы Джон Дугерти Пауэллға бушлай консультация хеҙмәттәре күрһәтә. Ул был ҡаршылыҡтарҙы “оппозиция” тип атаны. Тиҫтәләгән йылдар буйы экологик ойошмалар гендарҙы алыҫ туғандаш төрҙәр араһында күсереү уйламаған эҙемтәләргә килтерәсәге тураһында иҫкәртә, мәҫәлән, тәбиғи үҫемлектәрҙән өҫтөнөрәк «супер ҡый үләне» барлыҡҡа килә, йәки хужаға сәбәпсе булыуы мөмкин булған сит гендарҙы индерә Төрҙәрҙең ДНК-һында зарарлы мутациялар барлыҡҡа килергә мөмкинлеге. Шулай уҡ компаниялар ген инженерияһын патент алыу һәм организмдарҙы контролдә тотоу өсөн ҡуллана, тип борсола уларҙы.
Әлеге ваҡытта Пауэлл туранан-тура сәнәғәт сығанаҡтарынан бер ниндәй ҙә аҡса алмауын белдерҙе, лабораторияға аҡса бүләк итеү “бәйләнмәгән” тип ныҡышты. Әммә Бренда Джо Макманама, “Төп халыҡтар экологик селтәре” тип аталған ойошманы ойоштороусы, 2010 йылда төҙөлгән килешәүгә иғтибар итте, унда Monsanto компанияһы Каштан фондына һәм уның партнер агентлығына Нью-Йорк бүлеге генетик модификацияға ике патент биргән. (Пауэлл, сәнәғәт иғәнәләре, шул иҫәптән Monsanto, уның дөйөм эш капиталының 4%-тан да кәм тәшкил итә, тип белдерҙе.) Макманама шикләнә, Monsanto (2018 йылда Байер һатып алған) йәшерен рәүештә патент алырға ынтыла, ағастың киләсәктә итерацион булып күренгән нәмәне хуплап. Фиҙаҡәр проект. “Монсан бөтә яуызлыҡ”, – тине ул асыҡтан-асыҡ.
Пауэлл 2010 йылғы килешәүҙәге патенттың ваҡыты үткәнен, ғилми әҙәбиәттә үҙенең ағасының нескәлектәрен асып, ағасты патентлау мөмкин булмауын тәьмин иткәнен белдерҙе. Әммә бының менән бөтә борсолоуҙарҙы бөтөрөп булмаясағын аңлаған. Ул: “Беләм, кемдер һине “Монсанто” өсөн ем генә тип әйтер ине”, – тигән. “Нимә эшләйһең, ҡулыңдан килгән нәмә юҡ”.
Яҡынса биш йыл элек Америка каштан фонды етәкселәре үҙ маҡсаттарына гибридизация ярҙамында ғына ирешә алмаясаҡбыҙ, тигән һығымта яһай, шуға күрә улар Пауэллдың ген инженерияһы программаһын ҡабул итә. Был ҡарар ҡайһы бер ризаһыҙлыҡтар тыуҙырҙы. 2019 йылдың мартында фондтың Массачусетс-Род-Айленд бүлеге президенты Лоис Бро-Меликан, Буффалола урынлашҡан ген инженерияһына ҡаршы ойошма булған Глобаль ғәҙеллек экологияһы проектына (Global Justice Project) һылтанып, отставкаға китә. Ғәҙеллек экологияһы проекты) аргумент; ире Денис Меликан да идаралыҡтан китә. Денни миңә, пар бигерәк тә Пауэллдың каштандары “троян аты” булып сығыуы ихтимал тип борсола, был башҡа коммерция ағастарына ген инженерияһы ярҙамында суперзарядка алыуға юл таҙарта, тип һөйләне.
Сьюзен Оффутт, ауыл хужалығы иҡтисадсыһы, Милли фәндәр академияһы рәйесе булып хеҙмәт итә, инженерлыҡ һәм медицина комитеты, урман биотехнологияһы буйынса тикшеренеүҙе үткәргән 2018. Ул билдәләне, тип хөкүмәттең көйләү процесы тар мәсьәләгә йүнәлтелгән биологик хәүефтәр, һәм ул wider тиерлек социаль ҡарарға не . ГМО-ға ҡаршы көрәшселәр. “Урмандың эске ҡиммәте ниндәй?” тип һораны ул, проблема миҫалы булараҡ, процесс хәл ителмәне. "Урмандарҙың үҙ әһәмиәте бармы? Интервенция тураһында ҡарарҙар ҡабул иткәндә быны иҫәпкә алырға әхлаҡи бурысыбыҙ бармы?"
Мин һөйләшкән ғалимдарының күбеһенең Пауэлл ағастары тураһында борсолорға сәбәбе юҡ, сөнки урманға ҙур зыян килтерелгән: ағас ҡырҡыу, ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу, эшкәртеү, ағастарҙы юҡ итеүсе бөтмәҫ-төкәнмәҫ бөжәктәр һәм ауырыуҙар. Улар араһында каштан ҡороуы иҫбатланған Асыу тантанаһы. “Беҙ һәр ваҡыт яңы тулы организмдар индерәбеҙ”, – ти Нью-Йорк штатының Миллбрук ҡалаһында урынлашҡан Кэри экосистема институты урман экологы Гари Ловетт. “Генетик яҡтан үҙгәртелгән каштандың йоғонтоһо күпкә кәмерәк”.
Яңыраҡ Висконсин-Мэдисон университетынан хаҡлы ялға сыҡҡан урман экологы Дональд Уоллер ҙа ары китте. Ул миңә: «Бер яҡтан, хәүеф менән сауап араһындағы бер аҙ тигеҙлекте билдәләйем, икенсе яҡтан, хәүеф өсөн башымды тырнап ҡына торам», — тине. Генетик яҡтан үҙгәртелгән был ағас урманға хәүеф тыуҙырыуы ихтимал. Ә бына «сауап аҫтындағы бит буяу менән генә тулы». Ул, ҡороуға ҡаршы торған каштан, ахыр сиктә, был һуғыш урманын еңәсәк, тигән. Кешеләргә өмөт кәрәк. Кешеләргә символдар кәрәк. ”
Пауэлл тыныс булырға ынтыла, әммә ген инженерияһына шикләнгәндәр уны тетрәндерергә мөмкин. Ул: «Улар минең өсөн мәғәнәгә эйә түгел», — тигән. “Улар фәнгә нигеҙләнмәгән”. Инженерҙар яҡшыраҡ машиналар йәки смартфондар етештергәндә, бер кем дә зарланмай, шуға күрә ул яҡшыраҡ дизайнлы ағастарҙа нимә етешһеҙлеген белергә теләй. “Был ярҙам итә ала торған ҡорал”, – тине Пауэлл. “Ниңә был ҡоралды ҡуллана алмайбыҙ тиһегеҙ, Филлипс отверткаһын ҡулланырға мөмкин, әммә ғәҙәти отвертканы түгел, һәм киреһенсә?”
2018 йылдың октябрь башында мин Пауэллды Сиракуздан көньяҡтараҡ урынлашҡан йомшаҡ ялан станцияһына оҙатып барҙым. Ул Америка каштанының киләсәге үҫер тип өмөтләнгән. Был урын шүлгән тиерлек, ағастар үҫтерергә рөхсәт ителгән һирәк урындарҙан һанала. Күптән ташландыҡ тикшеренеу проекты продукты булған бейек ҡарағай һәм лиственница плантациялары көнсығышҡа эйелгән, өҫтөнлөк иткән елдән алыҫыраҡ, был ерҙәргә бер аҙ ҡурҡыныс тойғо бирә.
Пауэлл лабораторияһында тикшеренүсе Эндрю Ньюхаус ғалимдар өсөн иң яҡшы ағастарҙан һанала, Вирджинияның көньяғынан килгән ҡырағай каштан өҫтөндә эшләй ҙә инде. Ағастың бейеклеге яҡынса 25 фут, осраҡлы рәүештә урынлаштырылған каштан баҡсаһында үҫә, уны 10 фут бейеклектәге кейек ҡоймаһы уратып алған. Мәктәп сумкаһын ағастың ҡайһы бер ботаҡтарының остарына бәйләгәндәр. Ньюхаус аңлатыуынса, эске полиэтилен пакет ғалимдар июндә ғариза биргән Darling 58 тоҙлоғонда ҡапҡан, ә тышҡы металл селтәрле пакет ҡырмыҫҡаларҙы үҫкән бурлыҡтарҙан алыҫ тота. Бөтә ҡоролма АҠШ-тың Ауыл хужалығы министрлығының ҡәтғи күҙәтеүе аҫтында; дерегулирование алдынан ҡоймала йәки тикшеренүсе лабораторияһында генетик өҫтәлгән гендар булған ағастарҙан тоҙ йәки йөҙөм айырып алынырға тейеш.
Ньюхаус ботаҡтарҙа тартып алынған ҡырҡыу ҡырҡҡыстары менән манипуляциялар яһаған. Арҡан менән тартып, лезвие өҙөлгән, сумка ҡолап төшкән. Ньюхаус тиҙ генә сираттағы ҡапсыҡлы ботаҡҡа күсә һәм был процесты ҡабатлай. Пауэлл ҡолаған ҡаптарҙы йыйып, биохәүефле материалдар менән эш итеү кеүек үк, ҙур пластик сүп-сар ҡапсығына һала.
Лабораторияға ҡайтҡас, Ньюхаус менән Ханна Пилки ҡапты бушатып, йәшел бурлыҡтарҙан тиҙ генә көрән йөҙөм сығара. Улар сәнскеләрҙең тирегә үтеп инмәүен һаҡлай, был каштанды тикшергәндә профессиональ хәүеф тыуҙыра. Элек улар генетик яҡтан үҙгәртелгән бөтә ҡиммәтле йөҙөмдө яратҡан. Был юлы уларҙа, ниһайәт, күп булды: 1000-дән ашыу. “Беҙ барыбыҙ ҙа бәхетле бәләкәй генә бейеүҙәр менән шөғөлләнәбеҙ”, – тине Пиркей.
Шул уҡ көндө төштән һуң Пауэлл каштандарҙы Нил Паттерсондың фойелағы кабинетына алып китә. Был ерле халыҡтар көнө (Колумб көнө) ине, ә Паттерсон, ESF-тың ерле халыҡтар һәм тирә-яҡ мөхит үҙәге директоры ярҙамсыһы, яңы ғына кампустың дүрттән бер өлөшөнән ҡайтты, унда ул ерле халыҡтар аҙыҡ-түлеге демонстрацияһын етәкләне. Ике балаһы менән ейәнсәре кабинетта компьютерҙа уйнай. Барыһы ла йөҙөм ҡабығын әрсеп ашаны. “Улар әле бер аҙ йәшел”, – тине Пауэлл үкенеп.
Пауэллдың бүләге күп маҡсатлы. Ул орлоҡтар тарата, Паттерсон селтәрен файҙаланып, яңы урындарға каштан ултыртырға өмөтләнә, унда улар бер нисә йыл эсендә генетик үҙгәртелгән тоҙлоҡ ала ала. Ул шулай уҡ оҫта каштан дипломатияһы менән шөғөлләнә.
2014 йылда Паттерсонды ESF эшкә алғас, ул Пауэллдың генетик инженерия ағастары менән эксперименттар үткәргәнен белә, улар Онондага милләтенең йәшәү территорияһынан бер нисә миль алыҫлыҡта ғына урынлашҡан. Һуңғыһы Сиракузан көньяҡҡа бер нисә саҡрым алыҫлыҡта урманда урынлашҡан. Паттерсон аңлай: әгәр проект уңышлы булһа, сирҙәргә ҡаршы тороусанлыҡ гендары ахыр сиктә ергә инә һәм унда ҡалған каштандар менән киҫешә, шуның менән Онодаганың шәхесе өсөн мөһим булған урман үҙгәрә. Ул шулай уҡ активистарҙы, шул иҫәптән төп халыҡтарҙан ҡайһы берҙәрен, башҡа урындарҙа генетик үҙгәртелгән организмдарға ҡаршы сығырға этәргән борсолоуҙар тураһында ишетте. Мәҫәлән, 2015 йылда Юрок ҡәбиләһе Төньяҡ Калифорнияла ГМО резервацияларын тыйған, сөнки улар үҙҙәренең культураларын һәм лосось балыҡсылығын бысратыу ихтималлығы тураһында борсолдо.
«Мин аңлайым, бында беҙҙең менән шулай булған, исмаһам, һөйләшергә кәрәк», — тине миңә Паттерсон. 2015 йылда ESF үткәргән Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы ултырышында Пауэлл Нью-Йорктың төп халыҡтары ағзалары алдында яҡшы репетицияланған сығыш яһай. Сығыштан һуң Паттерсон бер нисә етәксенең: «Беҙгә ағастар ултыртырға кәрәк!» Уларҙың дәртле булыуы Паттерсонды аптыратты. Ул: «Мин быны көтмәгәйнем», — тигән.
Әммә һуңыраҡ һөйләшеүҙәр күрһәтеүенсә, улар араһында каштан ағасының үҙенең традицион мәҙәниәтендә уйнаған ролен ысынлап та хәтерләүселәр һирәк. Паттерсондың артабанғы тикшеренеүҙәре уға социаль тәртипһеҙлектәр һәм экологик емереклектәр бер үк ваҡытта барған ваҡытта АҠШ хөкүмәте киң мәжбүри демобилизация һәм ассимиляция планын тормошҡа ашырыуы, эпидемияның килгәне тураһында һөйләй. Башҡа күп нәмәләр кеүек үк, был тирәлә урындағы каштан мәҙәниәте лә юҡҡа сыҡҡан. Паттерсон шулай уҡ ген инженерияһына ҡараштар бик төрлө булыуын асыҡлай. Онода лакросс таяҡтары етештереүсе Альфи Жак каштан ағасынан таяҡтар эшләргә ашҡына һәм проектты хуплай. Икенселәр хәүеф артыҡ ҙур тип уйлай һәм шуға күрә ағастарға ҡаршы сыға.
Паттерсон был ике позицияны аңлай. Яңыраҡ ул миңә: “Был кеҫә телефоны һәм минең балам кеүек”, – тине. Ул балаһының коронавирус пандемияһы арҡаһында мәктәптән ҡайтыуына иғтибар итте. "Бер көндө мин бөтә тырышлыҡ һалдым; уларҙы бәйләнештә тотоу өсөн, улар өйрәнә. Икенсе көндө, кеүек, әйҙәгеҙ, беҙ ҡотолорға шул нәмәләрҙән." Әммә Пауэлл менән йылдар буйы диалог уның скептицизмын көсһөҙләндерә. Күптән түгел ул 58 Дарлинг ағасының уртаса тоҡомдарында индерелгән гендар булмаясағын белгән, тимәк, урманда тәүге ҡырағай каштандар үҫеүен дауам итәсәк. Паттерсон был ҙур проблеманы бөтөрҙө, тине.
Октябрь айында беҙҙең визит ваҡытында, ул миңә, тип әйтте, ни өсөн ул тулыһынса ярҙам итә алманы ГМ проекты, сөнки ул белмәй, Пауэлл тураһында ҡайғыртыу кешеләр менән үҙ-ара ағас йәки ағас. “Белмәйем, нимә бар уның өсөн”, – тине Паттерсон, күкрәгенә ҡағып. Кеше менән каштан араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеп булһа ғына, был ағасты кире ҡайтарыу кәрәк, тигән ул.
Бының өсөн ул Пауэлл биргән йөҙөмдө каштан пудингы һәм май эшләү өсөн ҡулланырға уйлауын белдерҙе. Ул был аштарҙы Онондага биләмәһенә алып киләсәк һәм кешеләрҙе уларҙы боронғо тәмдәрен яңынан асырға саҡырасаҡ. Ул: “Шулай өмөтләнәм, был элекке дуҫыңды сәләмләү кеүек, үткән тапҡыр туҡтаған урындан автобусҡа ултырырға ғына кәрәк”, – тигән.
Ғинуарҙа Пауэлл Темплтон Бөтә донъя хәйриә фондынан 3,2 миллион доллар бүләк ала, был Пауэллға көйләү органдарында навигация үткәргәндә артабан барырға мөмкинлек бирәсәк һәм генетиканан алып бөтә ландшафтты ремонтлау ысынбарлығына тиклем тикшеренеүҙең йүнәлешен киңәйтә. Әгәр хөкүмәт уға фатиха бирһә, Пауэлл һәм Америка каштан фонды ғалимдары уның сәскә атыуына юл ҡуя башлаясаҡ. Тоҙлоҡ һәм уның өҫтәмә гендары башҡа ағастарҙағы көтөп торған һауыттарға осороласаҡ йәки щетка менән һибеләсәк, ә генетик яҡтан үҙгәртелгән каштандар яҙмышы контролдә тотолған эксперименталь мөхиттән тыш үҫешәсәк. Генды баҫыуҙа ла, лабораторияла ла һаҡларға мөмкин тип фаразлаһаҡ, был билдәһеҙ, һәм ул урманда тараласаҡ-был экологик нөктә, ғалимдар теләй, әммә радикалдар ҡурҡа.
Һуң унда каштан ағасы ял, һеҙ һатып ала алаһығыҙмы? Эйе, Ньюхаус әйтте, план шулай ине. Тикшеренүселәрҙән аҙна һайын ағастар ҡасан барлығын һорайҙар.
Пауэлл, Ньюхаус һәм уның коллегалары йәшәгән донъяла уларҙың ағасын бөтә ил көтөп торғанын тойоу еңел. Әммә тикшеренеу фермаһынан төньяҡҡа Сиракуз ҡалаһы үҙәге аша ҡыҫҡа ғына арауыҡта йөрөү Америка каштандары юғалғандан һуң тирә-яҡ мөхиттә һәм йәмғиәттә ни тиклем тәрән үҙгәрештәр булғанын хәтерләтә. Каштан-Хайтс-Драйв Сиракуздан төньяҡтараҡ урынлашҡан бәләкәй генә ҡалала урынлашҡан. Ул киң подъездар, бөхтә газондар, ваҡыты-ваҡыты менән бәләкәй генә биҙәүес ағастар менән өй алды ихатаһы менән нөктәләнгән ябай торлаҡ урамы. . Ағас эшкәртеү компанияһы каштанды тергеҙеүҙе талап итмәй. Каштанға нигеҙләнгән үҙ-үҙен тәьмин итеүсе ауыл хужалығы иҡтисады бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Артыҡ ҡаты бурлыҡтарҙан йомшаҡ һәм татлы йөҙөмдө бер кем дә сығармай тиерлек. Күпселек кеше урманда бер нәмә лә етмәгәнен дә белмәйҙер.
Мин туҡтап, ҙур аҡ миләш ағасы күләгәһендә Онондага күле буйында пикник киске аш ашаным. Ағасты сағыу йәшел һоро ҡоротҡостар ҡаплаған. Ҡабыҡта бөжәктәр эшләгән тишектәрҙе күрәм. Япраҡтарын ҡоя башлай, бер нисә йылдан үлеп, емерелеүе ихтимал. Мэрилендтағы өйөмдән бында килер өсөн генә машина менән юл ситендә яланғас сәнске ботаҡтары күтәрелгән меңәрләгән үле көл ағастары янынан үттем.
Аппалачияла компания Битлахуаның ҙурыраҡ майҙанынан ағастарҙы ҡырҡып, аҫта күмер ала. Күмер иленең йөрәге элекке каштан иленең йөрәгенә тура килә. Америка каштан фонды ташландыҡ күмер шахталарында ағастар ултыртҡан ойошмалар менән эшләгән, хәҙер каштан ағастары ғәрәсәттән зыян күргән меңәрләгән гектар ерҙә үҫә. Был ағастар бактериаль ҡоротҡослоҡҡа сыҙамлы гибридтар өлөшө генә, әммә улар бер көн килеп боронғо урман гиганттары менән ярыша алырлыҡ яңы быуын ағастарының синонимына әйләнергә мөмкин.
Уҙған йылдың майында атмосферала углекислый газдың концентрацияһы беренсе тапҡыр миллионға 414,8 өлөшкә еткән. Башҡа ағастар кеүек үк, Америка каштандарының һыуһыҙ ауырлығы углеродтың яртыһы самаһы тәшкил итә. Ер киҫәгендә үҫтерергә мөмкин булған һирәк нәмәләр һауанан углеродты үҫеп килгән каштан ағасынан да тиҙерәк һеңдерә ала. Ошоно иҫәпкә алып, былтыр «Уолл-стрит джорнал»да баҫылған мәҡәләлә “Әйҙәгеҙ, тағы ла бер каштан фермаһы булдырайыҡ” тип тәҡдим ителгән.